Menu

Iapetus (Saturnus)

29/04/2018 - Maan, Saturnus

Iapetus, ook wel Japetus genoemd, is de derde grootste maan van Saturnus. Hij werd ontdekt door Giovanni Cassini in 1671. Tijdens zijn ontdekking zag Cassini de maan aan de westkant. Enkele maanden later wilde hij de oostkant bekijken, maar dat is niet gelukt. Hetzelfde patroon volgende de volgende jaren opnieuw, Cassini kon steeds de westkant bekijken maar nooit de oostkant. Uiteindelijk lukte het in 1701 wel dankzij een grotere en betere telescoop. De oorzaak was dat de twee kanten van de maan verschillende densiteiten hebben. Zo is de westkant veel helderer dan de oostkant. Zo bleek dat Iapetus steeds met dezelfde kant naar Saturnus is gericht, namelijk de westkant. Het donkere halfrond van de maan werd “Cassini Regio” gedoopt.

Iapetus door Cassini (2007)

In tegenstelling tot de meeste manen is Iapetus niet mooi bolvormig, nog ellipsvormig. De maan heeft een uitpuilende taille en platgedrukte polen. Ook zijn equatoriale rand is uitzonderlijk hoog zodat deze zelfs zichtbaar is vanaf een verdere afstand. Dankzij deze kenmerken wordt de vorm van de maan ook wel “walnoot”-vormig genoemd. Iapetus heeft zware kraters. Uit foto’s van de Cassini sonde is gebleken dat de maan over ten minste vijf grote kraters van meer dan 350 kilometer breedte beschikt. De grootste, Turgis, heeft een diameter van 580 kilometer. De rand van deze krater is vrij steil en heeft een hoogte van ongeveer 15 kilometer.

Het opvallendste kenmerk van Iapetus is de zogenaamde “Two-Tone “kleuring. Iapetus beschikt over een donkere zijde en een lichte, heldere zijde. Toen Giovanni Cassini de maan in 1671 ontdekte, kon hij de donkere zijde, de oostkant niet zien vanwege zijn donkere kleur. Hij leidde daarvan af dat de maan in synchrome rotatie draait met Saturnus en dus steeds dezelfde kant naar de planeet is gericht. Grotere telescopen hebben dit later definitief bevestigd. De oorsprong van de twee kleuren is nagenoeg onbekend. NASA wetenschappers geloven echter dat het donkere materiaal in de Cassini Regio afkomstig is van verdamping van waterijs aan de oppervlakte, en donker is geworden aan de blootstelling van zonlicht. Door de langzame rotatie van 79 dagen zou Iapetus de overdag de warmste temperatuur hebben en ’s nachts de koudste. Het verschil in temperatuur houdt in dat ijs sublimeert in de Cassini Regio en weer terug naar vaste vorm in de lichtere gebieden.

De huidige metingen van Iapetus geven een diameter weer van 1440 kilometer. Deze metingen zijn nog onnauwkeurig op de kilometerschaal aangezien de gehele oppervlakte van de maan nog niet in kaart is gebracht. De waargenomen afplatting aan de polen komen overeen met een rotatieperiode van 10 uur, en niet de 79 dagen. Een mogelijke verklaring hiervoor is dat de maan een bevroren vorm had bij het vormen van een dikke korst. Daardoor ging de rotatie steeds langzamer en door het gevolg van de getijdekrachten volledig is afgesloten.

Equatoriale rand op Iapetus

Een ander opvallend kenmerk is de equatoriale rand die langs het centrum van de Cassini Regio loopt. Deze rand is ongeveer 1300 kilometer lang, 20 kilometer breed en 13 kilometer hoog. Hij werd ontdekt op foto’s die de Cassini sonde maakte op 31 december 2004. Sommige pieken gaan meer dan 20 kilometer hoog boven de omringende vlakte. De rand vormt een complex systeem met geïsoleerde pieken, segmenten van meer dan 200 kilometer en afdalingen in de buurt van parallelle ruggen. Het is niet duidelijk hoe deze rand is gevormd. Een andere onoplosbare vraag is waarom deze rand de evenaar perfect vormt. Er zijn drie mogelijke theorieën maar geen van de drie verklaart waarom de rand zich enkel beperkt tot de Cassini Regio.

De baan van Iapetus is vrij ongebruikelijk. Hoewel het de derde grootste maan van Saturnus is, draait de maan veel verder van de planeet af dan de andere twee grote manen. Hij heeft ook het meest geneigde baanvlak van de reguliere satellieten. Door deze verre, schuine baan is Iapetus de enige grote maan waarvan de ringen van Saturnus duidelijk zichtbaar zijn. Vanop de andere manen zijn de ringen moeilijk tot helemaal niet te zien. Iapetus is meerdere keren afgebeeld door de Cassini sonde vanaf een beperkte afstand. De grote afstand maakt het observeren moeilijk. In september 2007 vond er een flyby plaats met een minimum van 1227 kilometer. Momenteel zijn er geen andere missie’s of flyby’s gepland. Er is eventueel een flyby mogelijk in 2015.