Menu

Zon

Zon in beeld door ESA

De zon bestuderen vanop onze planeet is moeilijk. Dit komt omdat de atmosfeer van de Aarde het zonlicht zodanig verspreid dat sommige delen van de zon (o.a. de corona) grotendeels onzichtbaar blijven voor het menselijk ook. Ook verschillende stralingen (zoals UV, gamma, röntgen) worden door de Aardse atmosfeer geabsorbeerd. Daarom moeten we, om de zon te observeren in al haar glorie, effectief in de ruimte gaan.

Jaren 60
De eerste satellieten werden gelanceerd in de beginjaren van 1960. Omdat men toen nog niet zover kon reizen door de ruimte werden de meeste satellieten in de baan rond de Aarde gehouden. Ook omwille van de hitte die de zon afgeeft. Satellieten en telescopen van toen waren daar nog niet tegen bestand.

NASA beet de spits af met een reeks verkenningstelescopen, de Orbiting Solar Observatory. Deze moesten voornamelijk de verschillende stralingen die de zon afgeeft meten. NASA volgende ook nog met vier Pioneer-sondes. Deze werden gelanceerd en vlogen in een rechte baan door de ruimte. Van daaruit konden ze de zon observeren en in kaart brengen.

Jaren 70
Ook in de jaren 70 is NASA sterk actief. De Orbiting Solar Observatory’s werden voortgezet (met OSO 7 en OSO 8). Daarnaast ging NASA ook enkele samenwerkingsprojecten aan met West-Duitsland en ESA. Zo werd met West-Duitsland het HELIOS-project op poten gezet die de zonnewind moest observeren. Met ESA werd de ISEE gelanceerd. De International Sun-Earth Explorer moest de invloed van zonnewind op onze planeet observeren. Ook werd door NASA een bemand ruimtelab gelanceerd. Skylab moest niet alleen de zon observeren, maar ook nagaan of mensen voor lange tijd in de gewichtloze ruimte kunnen verblijven.

Jaren 80
In de jaren 80 was het vrij stil. Enkel NASA lanceerde de SolarMax. Deze telescoop moest van ver het zonneoppervlak bestuderen. Omdat de telescoop in een dichte baan rond de Aarde vloog, werd deze op termijn steeds teruggetrokken naar de Aarde door de zwaartekracht. Op het einde van 1989 ging de telescoop opnieuw de atmosfeer binnen en brandde op. Meer info over SolarMax.

Jaren 90
In de jaren 90 waren er drie ruimtevaartorganisatie’s actief bezig. Naast NASA, die enkele nieuwe telescopen lanceerde ter vervanging van oudere, was ook ESA actief. Voornamelijk in samenwerking met NASA. Zo werd Ulysses gelanceerd, alsook SoHo. Ulysses moest op basis van scheervluchten de zon en zonnewind bestuderen. Ulysses ontdekte dat de zonnewind aan de polen veel sneller ging dan aan de evenaar van de zon. SoHo, die tot op vandaag nog steeds actief is, moet de corona van de zon bestuderen.

De derde organisatie die actief was in de jaren 90 was het Japanse JAXA. Zij deden een poging met Yohkoh (SOLAR-A). Deze telescoop werd gelanceerd in een baan rond de Aarde en moest van daaruit de zon in röntgen bestuderen. De missie van Yohkoh werd in 2005 beëindigd door hem te laten opbranden in de atmosfeer van de Aarde.

Jaren 2000
JAXA maakte in 2006 nog een succesvolle poging met de telescoop Hinode (SOLAR-B). Verschillend met zijn voorganger is dat Hinode in een zonsynchrone baan vliegt. Dit wil zeggen dat de baan zodanig is vastgesteld dat de zon altijd zichtbaar is, en dus niet wordt geblokkeerd door planeten. Anno 2020 is de telescoop nog steeds actief.

Het Russische Roscosmos deed ook een poging met de Koronas-Foton. De telescoop werd in 2009 in een baan rond de Aarde gelanceerd. De telescoop had de opdracht om het zonneoppervlak te bestuderen, meer bepaald de zonnevlekken. Het minimale succes van de telescoop kwam tot een einde waneer na één jaar het contact met de telescoop verloren ging.

NASA pakte in 2006 uit met een dubbele missie. STEREO bestaat uit twee sondes (STEREO-A en STEREO-B) die beiden in een zonsyncrhone baan rond de zon vliegen. Opdracht van STEREO is om 3D opnames van de zon te maken, met succes. In 2016 werd het contact met STEREO-B verbroken, STEREO-A is anno 2020 nog steeds actief.

Impressie van de PSP bij de zon. Foto door NASA.

Jaren 2010
Begin 2010 pakte NASA al direct uit met de Solar Dynamics Observatory (SDO). De telescoop werd gelanceerd in een verre baan rond de Aarde, op een afstand van 36000 km. Van daaruit moet de SDO niet alleen de zon bestuderen maar ook het oppervlak van Venus. Hoewel de missie oorspronkelijk vijf jaar zou duren, werd deze al snel verlengd. Anno 2020 is er nog geen einddatum vastgesteld. Meer info over SDO.

Naast de SDO heeft NASA in 2018 nog een paradepaardje gelanceerd. De Parker Solar Probe (PSP) moet de corona van de zon bestuderen door effectief door de corona te vliegen. Dit wil zeggen dat de PSP zeer dicht tegen de zon zal vliegen en dus beschermd moet zijn tegen de hitte. Door middel van scheervluchten zal de PSP steeds dichter en dichter langs de zon vliegen. In de laatste fase van de PSP de zon naderen op een afstand van 7 miljoen kilometer. Het einde van PSP is voorzien in 2025. Meer info over PSP.

NOAA (National Oceanic & Atmospheric Administration) van Amerika heeft in 2015 een satelliet gelanceerd die moet waarschuwen voor extreme zonnestormen die mogelijk invloed kunnen hebben op onze planeet. De Deep Space Climate Observatory observeert en meet de zonnewind. Wanneer een CME krachtig genoeg is om de zonnewind naar onze planeet te sturen, zal de satelliet een waarschuwing sturen. Zonnewind kan het GPS-netwerk van de Aarde verstoren, en wanneer deze sterk genoeg is ook het elektriciteitsnetwerk.

Jaren 2020
Naast de eigen paradepaardjes (SDO en PSP) heeft NASA in samenwerking met ESA begin 2020 nog een paradepaardje gelanceerd. De Solar Orbiter vliegt in een zonsynchrone baan en met als eerste de polen van de zon bestuderen. Daarnaast zal de Solar Orbiter ook de zonnewind en de corona bestuderen. In 2023 zal de sonde zijn baan bereiken en kan de opdracht beginnen.

Toelichting voor de kolom status:
– Actief: de sonde is bereikbaar en bezig met een missie/opdracht.
– Inactief: de sonde is bereikbaar maar momenteel niet met een opdracht bezig.
– Verloren: de sonde is onbereikbaar, de opdracht is afgelopen/mislukt.

LandNaamLanceringBaanUitkomstOpdrachtStatus
NASAOrbiting Solar Observatory (OSO 1)Maart 1962AardeSuccesonderzoek naar röntgenstraling van de zonVerloren (1981), opgebrand in atmosfeer
NASAOrbiting Solar Observatory (OSO 2)Februari 1965AardeSuccesonderzoek naar straling afkomstig van de zonVerloren (1989), opgebrand in atmosfeer
NASAPioneer 6December 1965InterplanetairSuccesin kaart brengen van zonnewind, straling en magnetisch veldLaatste contact in december 2000
NASAPioneer 7Augustus 1966InterplanetairSuccesin kaart brengen van zonnewind, straling en magnetisch veldLaatste contact in maart 1995
NASAOrbiting Solar Observatory (OSO 3)Maart 1967AardeSuccesonderzoek van gamma- en röntgenstralingVerloren (1982), opgebrand in atmosfeer
NASAOrbiting Solar Observatory (OSO 4)Oktober 1967AardeSuccesonderzoek van gamma-, UV- en röntgenstralingVerloren (1971)
NASAPioneer 8December 1967InterplanetairSuccesin kaart brengen van zonnewind, straling en magnetisch veldLaatste contact in augustus 1996
NASAPioneer 9November 1968InterplanetairSuccesin kaart brengen van zonnewind, straling en magnetisch veldLaatste contact in 1983
NASAOrbiting Solar Observatory (OSO 5)Januari 1969AardeSuccesonderzoek van gamma-, UV- en röntgenstralingVerloren (1984), opgebrand in atmosfeer
NASAOrbiting Solar Observatory (OSO 6)Augustus 1969AardeSuccesOnderzoek van zonenvlammenVerloren (1972), opgebrand in atmosfeer
NASAPioneer EAugustus 1969InterplanetairMisluktTijdens lancering geëxplodeerdVerloren (1969)
NASAOrbiting Solar Observatory (OSO 7)September 1971AardeSuccesonderzoek van röntgen- en gammastralingVerloren (1974), opgebrand in atmosfeer
NASAOrbiting Solar Observatory (OSO 8)Juni 1975AardeSuccesonderzoek van kosmische stralingVerloren (1978), opgebrand in atmosfeer
NASASkylabMei 1973AardeSuccesBemand ruimtestation dat zowel onderzoek deed naar de zon en moest nagaan of mensen voor lange tijd in de ruimte konden verblijven.Verloren (1979), opgebrand in atmosfeer
NASA & West-DuitslandHelios ADecember 1974ZonSuccesonderzoek van zonnewind, straling en micrometeorietenLaatste contact in 1985
NASA & West-DuitslandHelios BJanuari 1976ZonSuccesonderzoek van zonnewind, straling en micrometeorietenLaatste contact in 1985
NASA & ESAInternational Sun-Earth Explorer (ISEE)Augustus 1978L1-puntSuccesmaakt deel uit van het IMS project. Onderzoek van zonnewind en de invloed ervan op Aarde (tot 1982).Inactief sinds 1997
NASASolarMaxFebruari 1980AardeSuccesonderzoek van zonnevlekken en zonnevlammen.Verloren (1989), opgebrand in atmosfeer
NASA & ESAUlyssesFebruari 1990Scheervluchten langs de zonSuccesontdekte dat de zonnewind aan de polen van de zon veel sneller gaat dan aan de evenaar.Inactief sinds 2008
NASAAdvanced Composition Explorer (ACE)Augustus 1997L1-puntSuccesonderzoek van hoog energetische deeltjes van zonnewind, verlengd tot 2024.Actief sinds 1997
JAXAYohkoh Solar Observatory (SOLAR-A)Augustus 1991AardeSuccesobserveren van de zon in röntgon.Verloren (2005), opgebrand in atmosfeer
NASAWINDNovember 1994Aarde, later verhuisd naar L1-puntSuccesobserveren van zonenwindActief sinds 1994
NASA & ESASoHoDecember 1995L1-puntSuccesobserveren van de buitenste lagen van de zon (corona)Actief sinds 1995
NASATRACEApril 1998Zon (heliosynchrone baan)Succesonderzoek van plasmastromen onder het oppervlak van de zonInactief sinds 2010
NASAGenesisAugustus 2001L1-puntSuccesonderzoek en opvangen van zonnewind.Inactief sinds 2004
JAXAHinode (SOLAR-B)September 2006Zonsynchrone baanActiefonderzoek van corona van de zon in verschillende lichtmodi.Actief sinds 2006
NASASTEREO-AOktober 2006Zonsynchrone baanActiefwerkt samen met STEREO-B om 3D-opnames te maken.Actief sinds 2006
NASASTEREO-BOktober 2006Zonsynchrone baanSucceswerkt samen met STEREO-A om 3D-opnames te maken.Laatste contact in 2016
ESASolar Monitoring ObservatoryFebruari 2008AardeSuccesonderdeel voor ISS ruimtestationActief sinds 2008
Roscosmos (Russia)Koronas-FotonJanuari 2009AardeSuccesonderzoek zonnewind en zonnevlammen. Sonde heeft één jaar gewerkt.Laatste contact in 2009
NASASolar Dynamics Observatory (SDO)Februari 2010Aarde (afstand van 36000 km)Actiefobserveren van zonnewind en magnetisch veld. Alsook observeren van VenusActief sinds 2010
CNES (France)PicardJuni 2010Zonsynchrone baanSuccesBestralingssterkte van de zon meten + inwendige van de zon bestuderenInactief sinds 2014
NOAA (Oceanic & Atmospheric Admin. USA)Deep Space Climate ObservatoryFebruari 2015L1-puntSuccesWaarschuwingssysteem voor zonnestormen die mogelijk invloed hebben op Aarde.Actief sinds 2015
NASAParker Solar Probe (PSP)Augustus 2018Scheervluchten langs de zonActiefCorona bestuderen door effectief door de corona vliegen.Actief sinds 2018
NASA & ESASolar OrbiterFebruari 2020Zonsynchrone baanActiefPolen van de zon bestuderenActief sinds 2020